VÌ SAO TRUNG QUỐC RÚT KHỎI MỤC TIÊU PHI HẠT NHÂN HÓA TRIỀU TIÊN?
(Tạp chí Foreign Policy, Mỹ )
Trong nhiều thập kỷ qua, cách tiếp cận chính thức của Trung Quốc đối với Triều Tiên gắn chặt với mục tiêu phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên. Mục tiêu này xuất hiện trong các Sách Trắng quốc phòng, tuyên bố chung và hoạt động ngoại giao – luận cứ để chứng minh rằng Bắc Kinh phản đối tham vọng hạt nhân của Bình Nhưỡng. Tuy nhiên, cuối tháng 11/2025, Trung Quốc đã công bố Sách Trắng mới nhất về kiểm soát vũ khí, giải trừ quân bị và không phổ biến vũ khí hạt nhân – và lần đầu tiên sau nhiều năm, văn kiện này không hề đề cập đến việc phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên. Thay vào đó là những lời kêu gọi mơ hồ về hòa bình, ổn định và một giải pháp thông qua phương thức chính trị cùng với việc tái khẳng định lập trường trung lập của Trung Quốc về vấn đề này.
Mô thức này đã được duy trì xuyên suốt các cuộc trao đổi ngoại giao gần đây của Bắc Kinh. Ngay cả sau khi Bình Nhưỡng phóng ít nhất 2 tên lửa xuống vùng biển ngăn cách bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản vào ngày 4/1, tuyên bố chính thức từ cuộc gặp thượng đỉnh giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (Xi Jinping) và Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung hôm 5/1 tại Bắc Kinh vẫn giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Mặc dù có tin Lee Jae Myung đã đề nghị Tập Cận Bình đóng vai trò trung gian trong vấn đề bán đảo Triều Tiên, nhưng rõ ràng đó không phải là trọng tâm của cuộc gặp. Điều này được thể hiện qua việc đề nghị đó không xuất hiện trong các báo cáo sau cuộc gặp từ cả hai phía. Đáng chú ý, cuộc gặp thượng đỉnh không đi đến một tuyên bố chung chính thức nào.
Việc bỏ qua nội dung này cho thấy sự thay đổi mang tính bước ngoặt: Bắc Kinh đang giảm bớt mức độ ưu tiên cho một mục tiêu mà họ ngày càng cho là không thực tế và gây bất lợi về mặt chiến lược. Việc Trung Quốc âm thầm rút khỏi mục tiêu phi hạt nhân hóa đã có từ lâu phản ánh những tính toán mới về bất ổn khu vực, sự sụp đổ của chế độ và khả năng để mất lợi thế chiến lược vào tay Mỹ. Tuy nhiên, khi rút khỏi mục tiêu phi hạt nhân hóa, Trung Quốc có thể đang “dọn đường” cho chính những kết quả mà họ muốn né tránh nhất.
Những gì được viết trong các văn kiện đối ngoại của Trung Quốc hiếm khi là ngẫu nhiên, và sự vắng bóng của những nội dung cũ cũng quan trọng không kém sự xuất hiện của những nội dung mới. Các tuyên bố trước đây về kiểm soát vũ khí và an ninh, bao gồm lập trường của Bắc Kinh tại Hội nghị 6 bên năm 2005, đã làm rõ cam kết của Trung Quốc về một bán đảo Triều Tiên không có vũ khí hạt nhân. Cam kết đó được tái khẳng định trong các chính sách về hợp tác an ninh châu Á-Thái Bình Dương năm 2017 và được nhấn mạnh trong các tuyên bố chung tại hội nghị thượng đỉnh ba bên Trung-Hàn-Nhật vào các năm 2015, 2018 và 2019. Tập Cận Bình liên tục xác định phi hạt nhân hóa là mục tiêu chung trong các cuộc gặp thượng đỉnh và các cuộc điện đàm với lãnh đạo Hàn Quốc, gần đây nhất là vào năm 2021. Ngay cả vào tháng 7/2023, các quan chức Trung Quốc vẫn khẳng định cam kết phi hạt nhân hóa Triều Tiên trong các cuộc gặp ngoại giao, kể cả tại Liên hợp quốc.
Sách Trắng tháng 11/2025 đã thay đổi chiến thuật, nhấn mạnh việc duy trì sự ổn định hơn là giải trừ vũ khí hạt nhân, đối thoại hơn là gây sức ép, và cân bằng hơn là thực thi. Mặc dù những ưu tiên này không mới, nhưng việc không coi phi hạt nhân hóa là mục tiêu rõ ràng báo hiệu sự đoạn tuyệt với những luận điệu đã tồn tại nhiều thập kỷ. Sự thay đổi này phù hợp với các hành vi gần đây. Bắc Kinh đã kêu gọi Liên hợp quốc nới lỏng việc thực thi các biện pháp trừng phạt đối với Triều Tiên, khôi phục thương mại xuyên biên giới, và bảo vệ Bình Nhưỡng – đồng minh hiệp ước chính thức duy nhất của họ – khỏi các biện pháp trừng phạt bổ sung tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc bằng việc thực hiện quyền phủ quyết và bỏ phiếu trắng. Bắc Kinh tiếp tục kêu gọi hòa bình trong khu vực, nhưng lại tỏ ra không mặn mà với việc sử dụng đòn bẩy thực tế mà họ nắm giữ với tư cách là huyết mạch kinh tế của Bình Nhưỡng, chiếm 98% tổng thương mại của Triều Tiên, để khiến nước này từ bỏ chương trình hạt nhân.
Hội nghị thượng đỉnh ba bên Trung-Hàn-Nhật năm 2024, được tổ chức sau gần 5 năm gián đoạn, đã đưa ra tuyên bố chung nhưng lại bỏ ngỏ lập trường thống nhất về việc phi hạt nhân hóa hoàn toàn. Và tháng 9/2025, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị (Wang Yi) đã không nhắc đến vấn đề phi hạt nhân hóa trong cuộc gặp song phương với Ngoại trưởng Hàn Quốc Cho Hyun. Cuộc gặp giữa Tập Cận Bình và Lee Jae Myung vào tháng 11/2025 bên lề Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) tại Gyeongju, Hàn Quốc, hoàn toàn không đề cập đến vấn đề phi hạt nhân hóa trong tuyên bố của Trung Quốc. Hội nghị thượng đỉnh ngày 5/1 tại Bắc Kinh – trong chuyến thăm chính thức đầu tiên của một tổng thống Hàn Quốc tới Trung Quốc trong 8 năm qua – một lần nữa loại bỏ vấn đề phi hạt nhân hóa khỏi các tuyên bố chính thức. Điều này có lẽ phản ánh nỗ lực nêu bật sự phục hồi hoàn toàn mang tính biểu tượng của mối quan hệ song phương và sự hợp tác trong các lĩnh vực, bao gồm cả công nghệ và môi trường.
Sách Trắng tháng 11/2025 không chỉ ra một chính sách mới, mà chủ yếu thừa nhận thực tế hiện tại: Việc phi hạt nhân hóa hiếm khi đứng đầu danh sách ưu tiên của Bắc Kinh trong thực tế. Thay vào đó, mối quan tâm hàng đầu của các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc là ngăn chặn xung đột quân sự có thể lôi kéo Mỹ vào cuộc, gây bất ổn ở Đông Bắc Á và khiến người tị nạn tràn qua sông Áp Lục, từ đó gây bất ổn xã hội ở vùng biên giới Trung Quốc – nơi có một bộ phận đáng kể cộng đồng thiểu số gốc Triều Tiên sinh sống. Sự sụp đổ đột ngột của chế độ Kim Jong Un có thể dẫn đến những hậu quả tương tự, cùng với viễn cảnh bán đảo Triều Tiên thống nhất liên kết với Washington.
Những ưu tiên này được phản ánh trong khuôn khổ “3 không” thường được Trung Quốc trích dẫn – không chiến tranh, không bất ổn, không vũ khí hạt nhân. Thế nhưng, đối với Bắc Kinh, không chiến tranh và không bất ổn dường như quan trọng hơn nhiều so với không vũ khí hạt nhân. Vũ khí hạt nhân Triều Tiên được xem là mối đe dọa thứ cấp. Từ góc nhìn của Bắc Kinh, kho vũ khí của Bình Nhưỡng chủ yếu để răn đe Hàn Quốc và Mỹ, chứ không phải Trung Quốc. Chừng nào Triều Tiên vẫn duy trì được sự ổn định trong nước và bị kiềm chế từ bên ngoài, thì chừng đó tình trạng hạt nhân của nước này vẫn là kịch bản tồi tệ nhưng có thể quản lý được.
Tính toán này được thể hiện rõ qua phản ứng của Trung Quốc trước tiến trình phát triển vũ khí hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên. Các vụ thử hạt nhân và phóng tên lửa mang tính khiêu khích của Triều Tiên dẫn đến các lệnh trừng phạt tập thể và cảnh báo ngoại giao – thường đi kèm với việc nới lỏng một cách có chọn lọc và thiếu sự phối hợp hoặc các hành động vi phạm âm thầm. Trong khi đó, việc Hàn Quốc quyết định triển khai Hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) của Mỹ vào năm 2016 đã dẫn tới sự đóng băng ngoại giao và sự cưỡng ép kinh tế một chiều ở quy mô lớn hơn nhiều so với những biện pháp trừng phạt được áp đặt đối với Bình Nhưỡng.
Sự tính toán đó đã trở nên cứng rắn hơn ngay cả khi năng lực của Triều Tiên được mở rộng. Hiện Bình Nhưỡng sở hữu ít nhất 50 đầu đạn hạt nhân đã lắp ráp và công nghệ tên lửa tinh vi hơn được tăng cường nhờ sự chuyển giao công nghệ của Nga. Trong các năm 2024 và 2025, 32 vụ khiêu khích bằng tên lửa – bao gồm các vụ thử tên lửa đạn đạo và hành trình, phóng tên lửa tầm xa và diễn tập pháo binh bắn đạn thật nhằm vào Hàn Quốc – cho thấy năng lực tên lửa đã được cải thiện đáng kể về chất. Luật về lực lượng hạt nhân năm 2022 và sửa đổi hiến pháp năm 2023 đã hợp thức hóa vị thế hạt nhân không thể đảo ngược của Triều Tiên và biến việc hiện đại hóa vũ khí thành nghĩa vụ hiến định.
Bắc Kinh dường như đã chấp nhận rằng việc phi hạt nhân hóa Triều Tiên đã trở nên không thực tế. Vũ khí hạt nhân có ý nghĩa then chốt đối với tính hợp pháp trong nước của chế độ Kim Jong Un, và việc hủy bỏ chương trình này sẽ đòi hỏi sức ép đủ lớn để đe dọa sự tồn vong của chế độ – kịch bản mà Bắc Kinh lo sợ nhất. Sự thay đổi trong giọng điệu của Trung Quốc cũng phản ánh những diễn biến trong khu vực rộng lớn hơn. Triều Tiên đã tái xuất như một biến số địa chính trị trong quan hệ Mỹ-Trung. Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phát đi tín hiệu sẵn sàng khởi động lại các cuộc đối thoại với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un và bóng gió về việc sẵn sàng thừa nhận vị thế hạt nhân của Triều Tiên. Chiến lược an ninh quốc gia mới của Mỹ không đề cập đến vấn đề phi hạt nhân hóa, cũng không có phần riêng về Triều Tiên.
Lợi ích của Mỹ tạo động lực thúc đẩy Bắc Kinh kéo Bình Nhưỡng lại gần hơn. Bất chấp căng thẳng sau vụ thử hạt nhân lần thứ 6 của Triều Tiên vào năm 2017, các cuộc trao đổi cấp cao đã đạt đỉnh vào các năm 2018 và 2019, với 14 chuyến thăm cấp cao trong những năm đó – đáng chú ý là giai đoạn nằm giữa hai mốc thời gian Kim Jong Un gặp Donald Trump tại Singapore và Hà Nội. Khi ngoại giao thượng đỉnh tạm ngưng trong những năm sau đó, các cuộc trao đổi giữa Bắc Kinh và Bình Nhưỡng cũng dần biến mất.
Hiện nay, việc Mỹ và Triều Tiên đạt thỏa thuận mà không thông qua Trung Quốc trong kịch bản tốt nhất sẽ gây ra bất ổn và trong kịch bản xấu nhất sẽ đe dọa tầm ảnh hưởng khu vực của Bắc Kinh. Lễ duyệt binh tại Bắc Kinh hồi tháng 9/2025, thể hiện sự đoàn kết trong “Trục biến động”, vừa báo hiệu sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa Trung Quốc với các đồng minh thân cận nhất, vừa cho thấy ảnh hưởng liên tục của nước này đối với Triều Tiên giữa lúc Mỹ và Hàn Quốc ngày càng quan tâm tới việc tăng cường can dự.
Sự thắt chặt quan hệ giữa Nga và Triều Tiên cũng đóng vai trò quan trọng. Triều Tiên là bên ủng hộ lớn nhất cho nỗ lực chiến tranh của Nga ở Ukraine, và Bình Nhưỡng dường như đã tiếp nhận chuyển giao công nghệ, hỗ trợ kinh tế và hậu thuẫn ngoại giao từ Moskva. Hiệp ước đối tác chiến lược toàn diện năm 2024 là cam kết cấp cao nhất của Nga đối với Triều Tiên trong nhiều thập kỷ qua, làm dấy lên nỗi lo sợ bị rơi vào bẫy: Một Triều Tiên tự tin hơn có thể chấp nhận rủi ro quân sự lớn hơn, kéo Trung Quốc vào xung đột không mong muốn. Việc gây sức ép quá lớn đối với Triều Tiên có nguy cơ đẩy Bình Nhưỡng tiến gần hơn vào quỹ đạo của Moskva và làm giảm khả năng của Bắc Kinh trong việc kiềm chế hành vi leo thang.
Sự thay đổi trong luận điệu của Trung Quốc cũng có thể phản ánh quỹ đạo hạt nhân của chính họ. Bắc Kinh đang mở rộng và đa dạng hóa lực lượng hạt nhân. Đồng thời, hình ảnh vệ tinh gần đây cho thấy Trung Quốc đang duy trì đầu tư và có tiềm năng mở rộng năng lực thử nghiệm tại bãi thử Lop Nur. Do đó, Bắc Kinh có thể lo ngại rằng việc tuyên bố phi hạt nhân hóa sẽ “ghìm chân” họ trong lĩnh vực này. Trong bối cảnh như vậy, việc kiên quyết đòi phi hạt nhân hóa sẽ chỉ làm giảm dần lợi ích của Trung Quốc. Tuy nhiên, cho dù sự điều chỉnh của Bắc Kinh có thể là điều dễ hiểu, nhưng việc làm này căn bản sẽ đe dọa các lợi ích cốt lõi của Trung Quốc.
Thứ nhất, một kho vũ khí hạt nhân không bị kiểm soát và ngày càng mở rộng làm gia tăng bất ổn trong khu vực. Khi Bình Nhưỡng sở hữu nhiều đầu đạn hạt nhân và hệ thống phóng hơn, xác suất xảy ra sự cố và hiểu lầm tăng lên. Việc Triều Tiên đưa các phương án tấn công hạt nhân phủ đầu và học thuyết phản ứng hạt nhân tự động vào hiến pháp tạo ra các tình huống “ngàn cân treo sợi tóc” và thậm chí làm trầm trọng thêm tình trạng bất đối xứng hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên.
Hơn nữa, khi Bình Nhưỡng càng tự tin vào đòn bẩy cưỡng ép từ kho vũ khí mình có, họ càng có xu hướng thử tên lửa và khiêu khích bằng pháo thay vì đi theo con đường ngoại giao – kịch bản mà Bình Nhưỡng đã theo đuổi kể từ sau thất bại của Hội nghị thượng đỉnh Hà Nội năm 2019 và gần đây nhất là vào ngày 4/1. Trong bối cảnh các kênh ngoại giao thực chất vẫn chưa được khôi phục và có rất ít động lực để thay đổi lộ trình, hầu như không có lý do gì để kỳ vọng vào sự chuyển biến trong hành vi của Bình Nhưỡng.
Bên cạnh đó, lập trường của Trung Quốc có thể thúc đẩy Hàn Quốc và Nhật Bản tăng cường an ninh, cũng như hợp tác chặt chẽ hơn. Việc Triều Tiên gia tăng hành vi gây hấn và Trung Quốc không hành động trong tình huống này đã thúc đẩy Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ hợp tác chặt chẽ hơn. Kể từ Hội nghị thượng đỉnh Trại David năm 2023, cả ba nước đã thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu cảnh báo tên lửa Triều Tiên và mở rộng phạm vi cùng tần suất các cuộc tập trận hải quân và các chuyến xuất kích chung – điều mà Bắc Kinh phản đối mạnh mẽ.
Bắc Kinh cũng đã lên tiếng phản đối việc Hàn Quốc và Mỹ gần đây nhất trí cùng phát triển tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân, cũng như thành lập Nhóm tham vấn hạt nhân, được thiết kế nhằm tăng cường năng lực răn đe mở rộng của Mỹ đối với Hàn Quốc trong các tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, việc Bắc Kinh từ bỏ mục tiêu phi hạt nhân hóa Triều Tiên chỉ làm gia tăng mối lo ngại về tình trạng mất an ninh – điều kiện thúc đẩy sự hợp tác đó.
Cuối cùng, việc chấp nhận vị thế hạt nhân của Triều Tiên làm xói mòn đòn bẩy của Bắc Kinh đối với Bình Nhưỡng. Nếu Kim Jong Un cho rằng tài sản chiến lược quý giá nhất của mình không còn giá trị để mang ra thương lượng với Trung Quốc, thì ông hầu như sẽ không có động lực để lưu tâm đến ý muốn của Bắc Kinh về các vấn đề khác.
Xu hướng này đã được thể hiện rõ ràng: Ngay cả khi Bắc Kinh ngầm chấp nhận quá trình hạt nhân hóa của Triều Tiên kể từ 2023, thì quốc gia này ngày càng phớt lờ các khuyến nghị của Trung Quốc về sự ổn định trong khu vực, tiến hành phóng vệ tinh khi Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường (Li Qiang) sang thăm Seoul và tăng cường quan hệ với Nga. Việc Triều Tiên triển khai quân tới Nga và các động thái chính sách đối ngoại ngày càng tự chủ cũng cho thấy sự nể trọng của Bình Nhưỡng đối với Trung Quốc ngày càng mai một. Điều này có nguy cơ khiến Bắc Kinh bị gạt ra rìa trong các quyết định liên quan đến an ninh của chính mình.
Bằng cách rút khỏi vấn đề phi hạt nhân hóa, Bắc Kinh hy vọng tránh được rủi ro khi gây sức ép quá lớn đối với Bình Nhưỡng. Tuy nhiên, khi làm vậy, họ có thể đang đẩy nhanh chính xu hướng mà họ tìm cách ngăn chặn: Một Triều Tiên táo bạo hơn phớt lờ lời khuyên của Trung Quốc, và một cấu trúc an ninh ngày càng chặt chẽ giữa các đồng minh của Mỹ đang “siết chặt” vòng vây đối với Trung Quốc. Cuối cùng, Bắc Kinh đặt cược rằng sự ổn định có thể được duy trì ngay cả khi kho vũ khí hạt nhân của Triều Tiên được mở rộng. Đó là canh bạc nảy sinh từ nỗi thất vọng trước một mục tiêu không thể đạt được và nỗi lo sợ về những lựa chọn tồi tệ hơn, cũng là canh bạc có thể không mang lại kết quả./.