Con đường nâng cao giá trị nông sản và giảm phát thải
Hà Nội (TTXVN 7/3)
Trước sức ép suy thoái tài nguyên, biến đổi khí hậu và yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường, phát triển kinh tế tuần hoàn đang trở thành hướng đi tất yếu, giúp nông nghiệp Việt Nam tái tạo tài nguyên, giảm phát thải và gia tăng giá trị một cách bền vững. Xu hướng này cũng là sự dịch chuyển theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Sản xuất nông nghiệp nhiều năm qua dựa trên thâm canh tăng vụ, sử dụng nhiều phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học bộc lộ những hạn chế rõ rệt khi tài nguyên đất suy thoái, môi trường bị ô nhiễm và chi phí đầu vào ngày càng gia tăng. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải chuyển đổi tư duy phát triển, từ chạy theo sản lượng sang nâng cao giá trị và tính bền vững.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế, nông nghiệp hữu cơ gắn với kinh tế tuần hoàn được xem là hướng đi chiến lược. Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp không chỉ dừng ở việc xử lý chất thải, mà là tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị theo hướng khép kín, tận dụng tối đa phụ phẩm, tái tạo tài nguyên và giảm phát thải, đồng thời tạo ra các sản phẩm có giá trị cao hơn.
Thực tế tại Việt Nam cho thấy, nhiều mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp đã được triển khai và mang lại hiệu quả tích cực. Các mô hình này có điểm chung là gắn sản xuất với ứng dụng công nghệ cao, công nghệ vi sinh, chuyển đổi số trong quản lý, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Với lúa gạo – trụ cột của nông nghiệp Việt Nam phát triển theo hướng tuần hoàn được xác định là con đường tất yếu. Theo Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Tập đoàn ThaiBinh Seed, phát triển lúa gạo theo hướng tuần hoàn, xanh, bền vững không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn gia tăng giá trị và nâng cao thu nhập cho người trồng lúa.
Hiện nay, nhiều mô hình tuần hoàn trong sản xuất lúa gạo đã xuất hiện tại các địa phương. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, mô hình lúa – cá – vịt giúp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn chăn nuôi, đồng thời kiểm soát sâu bệnh bằng biện pháp sinh học. Tại nhiều tỉnh miền Bắc và miền Trung, rơm rạ sau thu hoạch được thu gom để trồng nấm, sản xuất phân hữu cơ hoặc làm chất đốt thay thế nhiên liệu hóa thạch. Một số hợp tác xã ở Hưng Yên, An Giang, Đồng Tháp đã áp dụng canh tác hữu cơ, sử dụng chế phẩm vi sinh và tái tạo phụ phẩm sau thu hoạch, hướng tới các phân khúc gạo sạch, gạo hữu cơ có giá trị cao.
Là doanh nghiệp khoa học công nghệ, ThaiBinh Seed xác định vai trò không chỉ là cung ứng giống mà còn là một mắt xích trong chuỗi giá trị tuần hoàn ngành lúa gạo. Doanh nghiệp tập trung chọn tạo các giống lúa chất lượng cao, phù hợp với canh tác xanh, ít phân, ít thuốc; xây dựng vùng nguyên liệu liên kết với nông dân và hợp tác xã; đầu tư công nghệ bảo quản, sấy hiện đại để giảm tổn thất sau thu hoạch. Các phụ phẩm như trấu, cám, rơm rạ được tận dụng làm chất đốt, thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu sản xuất nấm và phân bón hữu cơ, qua đó góp phần giảm phát thải khí nhà kính, ông Trần Mạnh Báo cho biết.
Không chỉ lúa gạo, kinh tế tuần hoàn cũng đang tạo ra động lực tăng trưởng mới cho nhiều ngành hàng khác. Ngành dừa là ví dụ điển hình. Theo bà Nguyễn Thị Kim Thanh, Chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu dừa của Việt Nam đã tăng mạnh trong hơn một thập kỷ qua, từ mức trên 100 nghìn USD năm 2012 lên trên 1 tỷ USD vào năm 2025. Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ các sản phẩm chế biến sâu như than gáo dừa, dầu dừa, nước cốt dừa, cơm dừa nạo sấy, mỹ phẩm và thủ công mỹ nghệ.
“Trên cây dừa, hầu như không có gì là bỏ đi”, bà Nguyễn Thị Kim Thanh cho biết. Ngay cả gáo dừa cũng đã được sáng tạo thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang lại giá trị kinh tế cao. Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa, ẩm thực gắn với cây dừa còn có thể khai thác thông qua du lịch sinh thái, góp phần tăng thu nhập cho người dân và quảng bá thương hiệu dừa Việt Nam.
Trong lĩnh vực chăn nuôi, kinh tế tuần hoàn được thể hiện rõ qua các mô hình hữu cơ, an toàn sinh học. Theo ông Nguyễn Hồng Lam, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Quế Lâm, việc ứng dụng công nghệ vi sinh và sử dụng thảo mộc, thảo dược trong phòng bệnh đã giúp các mô hình chăn nuôi duy trì an toàn sinh học, ngay cả khi dịch tả lợn châu Phi diễn biến phức tạp. Đồng thời, tổ chức sản xuất gắn với liên kết tiêu thụ theo chuỗi giúp ổn định đầu ra và nâng cao giá trị sản phẩm.
Cùng với đó, việc xử lý phụ phẩm nông nghiệp bằng công nghệ vi sinh giúp giảm đốt rơm rạ, cải thiện môi trường đồng ruộng, nâng cao độ phì của đất và tạo nguồn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, từng bước hình thành các chuỗi giá trị nông nghiệp hữu cơ – tuần hoàn, ông Nguyễn Hồng Lam chia sẻ.
Mặc dù đem lại hiệu quả kinh tế, môi trường rõ rệt, song kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp vẫn chưa được triển khai đồng bộ. Nhiều mô hình còn mang tính tự phát, quy mô nhỏ, thiếu liên kết vùng và chưa hình thành chuỗi khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ. Các cơ chế, chính sách về môi trường, tín dụng xanh, tiêu chuẩn và thị trường cho sản phẩm tuần hoàn còn thiếu tính đặc thù.
Theo ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp cần hướng tới mô hình sản xuất đa giá trị, tích hợp trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, chế biến, năng lượng tái tạo và du lịch sinh thái, gắn với ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số. Dù đã có nền tảng chính sách cho tăng trưởng xanh, Việt Nam cần sớm có khung chính sách riêng cho kinh tế tuần hoàn nông nghiệp, đồng thời huy động sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân để đưa các mô hình lan tỏa vào thực tiễn./.
Bích Hồng