Liên minh châu Âu trước “bài toán” tự tái tạo
TTXVN (Paris 8/2)
Báo “Le Point” của Pháp vừa qua đăng bài bình luận cho rằng châu Âu vẫn có thể là một công cụ hợp tác không thể thiếu để tạo thế cân bằng trước các “gã khổng lồ” toàn cầu như Mỹ và Trung Quốc, với điều kiện phải tự tái tạo chính mình.
Liên minh châu Âu (EU) không đáng để tôn vinh quá mức, cũng không đáng bị sỉ nhục. EU không phải là một nhà nước liên bang và cũng sẽ không bao giờ trở thành như vậy, bất chấp những hy vọng của các tín đồ nhiệt thành nhất. Việc Nghị viện châu Âu thiếu uy tín và tiếng nói thực thụ đã cho thấy điều đó, và sự trỗi dậy của các chủ nghĩa dân tộc càng khiến viễn cảnh ấy trở nên bất khả thi. Tuy nhiên, EU cũng không phải là một “nhà tù của các dân tộc” nằm trong tay một tầng lớp đầu sỏ không bị kiểm soát.
Chính các quốc gia thành viên mới là những chủ thể nắm giữ quyền lực và đưa ra quyết định; thẩm quyền của EU bị giới hạn chặt chẽ bởi các hiệp ước; ngân sách của khối cũng không ngừng tăng lên. Ít lãng mạn và kịch tính hơn, EU đơn giản là một cấu trúc mà các nước châu Âu tự tạo ra để hợp tác trong một số lĩnh vực, nơi việc liên kết giúp hành động hiệu quả hơn. Các nước này không chuyển giao chủ quyền, mà là chia sẻ chủ quyền. Đó là điều hợp lý: để chống biến đổi khí hậu, điều tiết thương mại quốc tế, trí tuệ nhân tạo (AI) hay Internet, cũng như để quản lý các thị trường tài chính, 27 quốc gia châu Âu có lợi khi hội tụ sức mạnh để có thể đứng ngang hàng với Mỹ hoặc Trung Quốc.
Cơ chế vận hành phức tạp Cơ chế vận hành của EU phức tạp một cách “quỷ quái”, khiến nhiều người không thể hiểu nổi. Vì cố gắng dung hòa giữa việc chia sẻ chính sách và tôn trọng chủ quyền quốc gia, giữa tham vọng dân chủ hóa thể chế và việc duy trì quyền lực của các quốc gia, người ta đã tạo ra một “quái vật” pháp lý mà chỉ các chuyên gia mới lần ra được trong mê cung thủ tục ngày càng phức tạp.
Hệ quả là công dân không hiểu điều gì đang diễn ra ở Brussels. Báo chí, trừ một vài ngoại lệ hiếm hoi, cũng không giúp được gì vì thiếu hiểu biết hoặc vì định kiến ý thức hệ, dù là ủng hộ hay chống châu Âu. Vì thế, công chúng phải tiếp nhận đủ loại thông tin sai lệch, từ những “quyết định” bị gán cho Ủy ban châu Âu - trong khi thực tế cơ quan này chỉ chuẩn bị và triển khai chứ không tự mình quyết định - cho đến hình ảnh một thể chế nằm ngoài mọi sự kiểm soát, trong khi các quốc gia và Nghị viện mới là những trung tâm quyền lực thực sự của EU.
Nếu giản lược, có thể xem Ủy ban châu Âu như một chính phủ hoạt động dưới sự giám sát của hai “viện”:
một “Thượng viện” - cơ quan mạnh nhất gồm các quốc gia thành viên, và một “Hạ viện” là Nghị viện châu Âu. “Chính phủ” này do “Thượng viện” bổ nhiệm và được “Hạ viện” phê chuẩn; Nghị viện châu Âu cũng có thể khiến Ủy ban châu Âu mất đa số ủng hộ. Xét như vậy, Ủy ban châu Âu không khác căn bản so với các chính phủ ở phần lớn quốc gia thành viên.
Tuy nhiên, sự phức tạp thể chế đã dẫn đến sự hình thành dần dần của một bộ máy quan liêu mà chỉ chính những người trong cuộc mới hiểu cách vận hành. Tất cả diễn ra trong “bong bóng” Brussels - một môi trường đủ nhỏ để buộc các công chức, nghị sĩ, nhà báo, chuyên gia và nhóm vận động hành lang phải thường xuyên tiếp xúc với nhau, vô hình trung triệt tiêu những tư duy khác biệt. Một nghịch lý là Vương quốc Anh đã rời khỏi một tổ chức mà chính họ từng có ảnh hưởng sâu sắc đến “phần mềm vận hành”, thậm chí áp đặt lên đó hầu hết các giáo điều của chủ nghĩa tân tự do.
Chủ nghĩa tân tự do đã phần nào lỗi thời Ủy ban châu Âu vì thế đã trở thành “Vatican” của tự do cạnh tranh, thị trường và tự do thương mại. Hơn nữa, EU về bản chất là một tập hợp các quy chuẩn; nó tồn tại nhờ các quy chuẩn và thực thi quyền lực thông qua chúng. Do đó, xu hướng tự nhiên của EU là liên tục đề xuất thêm quy định mới - điều mà nông dân và giới công nghiệp đều hiểu rất rõ. Trên phương diện này, Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu dễ dàng gặp nhau ở một lập trường giúp cả hai khẳng định vai trò tồn tại của mình.
Vậy, nên nhìn nhận EU như thế nào trong việc hoạch định chính sách đối ngoại của Pháp? Trước hết, cần nhìn EU đúng như bản chất của nó: một khuôn khổ hợp tác phù hợp với những điều kiện đặc thù của châu lục. Không nên đòi hỏi ở EU nhiều hơn khả năng của liên minh này; EU sẽ không bao giờ - ít nhất là trong ngắn và trung hạn - xóa bỏ các quốc gia. Tiếp theo, cần xác định rõ các mục tiêu của Pháp trong khuôn khổ ấy, dù chúng có phù hợp hay không với những “thần chú” của Brussels. Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ đang quay trở lại khắp nơi, ngay cả Mỹ cũng theo đuổi chính sách công nghiệp, còn các biện pháp trừng phạt và mối quan ngại chiến lược dựng lên những rào cản mới đối với thương mại quốc tế, thì chủ nghĩa tân tự do kiểu Brussels đã trở nên lỗi thời. Các đối tác của Pháp bắt đầu nhận ra điều đó. Đồng thời, đã đến lúc phải giảm số lượng và sức nặng của các quy định đối với nền kinh tế. Sự mệt mỏi tương tự cũng xuất hiện ở nhiều quốc gia thành viên khác. Nhiệm vụ của nước Pháp là tập hợp những sự phản kháng ấy.
Cuối cùng, chính nước Pháp - thông qua các cơ quan chính trị và nền ngoại giao - phải bảo vệ lợi ích quốc gia trong khuôn khổ này, không ngây thơ nhưng cũng không phi thực tế: EU, theo định nghĩa, là không gian của thỏa hiệp.
Nhiệm vụ đặt ra là đàm phán một cách khéo léo. Cũng không bao giờ được quên rằng luôn có thể nói “không”; một cuộc khủng hoảng không phải là thảm kịch nếu nó liên quan đến những vấn đề sống còn và được xử lý một cách tinh tế. Có thể tiến hành bằng cách xây dựng liên minh trong số 27 nước, nhưng cũng không có gì ngăn cản Pháp “đóng sập cửa” - như Tướng de Gaulle từng làm./.